Anasayfa GLOBAL_AYARLAR_TR GLOBAL_KAPAT_TR GLOBAL_YAZDIR_TR GLOBAL_PAYLAS_TR GLOBAL_YAZI_BOYUTU_TR

Hava Seyrüsefer Sistemleri Şube Müdürlüğü

Ülkemiz hava sahasını kullanan tüm hava taşıtlarına güvenilir bir hava trafik hizmeti verilmesi amacıyla, hava sahasında bulunan tüm Uçuş Koridorları ile Havalimanlarına hizmet verecek Hava Seyrüsefer Yardımcı Sistemlerinin; Projelendirilmesi, Temin, Tesis ve Modernizasyonu ile mevcut SSY istasyonlarının Denetlenmesi Seyrüsefer Yardımcıları (Navigation Aids) Şube Müdürlüğünün sorumluluk alanına girmektedir.

Yukarıda tanımlanan faaliyetleri günün ve geleceğin koşullarına göre gerçekleştirebilmek için ICAO ve EUROCONTROL gibi kuruluşlar ile işbirliği yaparak, bunların belirlemiş olduğu Seyrüsefer Yardımcı Sistemleri ile ilgili tavsiye ve kurallara Ülkemizin adaptasyonunu sağlamak,

Görev sahası ile ilgili olarak bu kuruluşların düzenlemiş olduğu Toplantı, Kongre ve Workshoplarda Ülkemizi temsil etmek ile İdaremiz personelini geleceğin koşullarına hazırlanması amacıyla Seyrüsefer Yardımcıları ile ilgili olarak eğitim faaliyetleri düzenlemek de Seyrüsefer Yardımcıları (Navigation Aids) Şube Müdürlüğünün sorumluluk alanına girmektedir.

Hava Seyrüseferi için gerekli olan yön bulma ve iniş sistemleri olarak halen 4 sistem kullanılmaktadır :
1. DME : Distance Measurement Equipment (Mesafe Ölçüm Cihazı)
2. ILS : Insrument Landing System (Aletli İniş Sistemi)
3. NDB : Non Directional Radio Beacon (Yönlendirilmemiş Radyo Bikını)
4. VOR/DVOR: VHF Omnirange Radio (VHF Yön Bulma Cihazı)

Cihaz bazında ise 70 adet VOR/DVOR, 132 adet DME, 73 adet NDB ve 47 Havalimanında 65 adet ILS sistemi mevcuttur. SSY Şubesinin sorumluluk sahasına giren Seyrüsefer Yardımcı Sistemlerinin Teknik Detayları aşağıda belirtilmiştir:
 

SEYRÜSEFER YARDIMCI-SSY SİSTEMLERİ

(NAVIGATION AIDS)
DME ( DISTANCE MEASUREMENT EQUIPMENT )

Bir istasyona doğru uçan hava taşıtının o noktaya kadar olan mesafe bilgisi, bu cihazlar tarafından sağlanır. Bu sistem VOR, NDB ve ILS cihazlarına göre biraz daha farklıdır. Söz konusu üç cihazın sadece verici olmasına karşılık, bu cihazda hem alıcı hem verici özelliği vardır. Uçuş esnasında, uçakta bulunan bir interrogator (Sorgulayıcı) vasıtasıyla gönderilen sinyaller DME alıcısına gelir. DME alıcısına gelen sinyaller işleme tabi tutularak tekrar geriye gönderilir. Uçak transponder`ı DME cihazının karşılığı gibi çalıştığı için, yerden aldığı sinyali değerlendirir ve aradaki gidiş-dönüş zamanından mesafe bilgisini çıkarır. Bu kadar karmaşık işlem sonucunda, pilot sadece önündeki displayde Nautical Mile-NM cinsinden mesafeyi okur.


 

RADYO FREKANS BANDI

DME cihazları oldukça yüksek frekanslarda çalışırlar. Bu cihazlar için tahsis edilen frekans bandı 960-1215 MHz aralığıdır. Bu aralıkta 252 (126X+126Y) frekans kullanımı mevcut olup, bunlar kanal numaraları olarak adlandırılırlar. DME cihazlarının frekansları diğer seyrüsefer cihazlarının frekansları gibi açık olarak kullanılmazlar ve bu kanal numaraları ile kullanılırlar, verilen bir kanal numarasından hem alma hem de gönderme frekansları ile ileride göreceğimiz karakteristik ifadesi beraber kullanılır. DME kanal frekanslarının tamamı VHF bandındaki VOR/LOC frekanslarına karşılık gelir. Pilotun alıcısında VOR/LOC frekansını seçmesi ile birlikte DME kanalı otomatikman seçilir.
 

KULLANIM YERLERİ

DME cihazları bulundukları noktaya göre mesafe bilgisi verdiklerinden, kullanıcılara çeşitli malumatları veren istasyonlarda çalıştırılırlar. Böylece, bu malumatları alan kullanıcı malumatı aldığı istasyona olan mesafesini öğrenir. Bu amaçla, DME cihazları genel olarak VOR, ILS sistemleri ile birlikte kullanılırlar. VOR istasyonlarında müsait ise VOR anteninin hemen üzerine, değilse çok yakınına konulur. ILS sistemlerinde ise, genellikle G/P istasyonuna konulur.
 

TANITIM

Daha önce anlatılanlar gibi belirli bir tanıtma işareti gönderilir ve hızı standart 7 kelime/dakika`dır. Ancak tanıtma işareti 1350 pals çiftinden oluşmaktadır.
 

EMİSYON TİPİ

DME cihazının sinyallerine ait emisyon tipi PON ile ifade edilir ve anlamı (Unmodulated Sequence of Pulses) modülesiz pals dizini şeklindedir.
 

ANTEN TİPİ

Omnidirectional yayın yapan dipol dizilerinden oluşan bir anten yapısı vardır.
 

ILS (INSTRUMENT LANDING SYSTEM)

Aletli iniş sistemi olarak tanımlanan ILS sistemi, yatay ve düşey olarak uçağa kılavuzluk görevi yaparak, uçağın piste otomatik olarak inmesini sağlar. Özellikle bulut tavanının düşük, görüşün kısıtlı olduğu sisli, yağmurlu ve karlı havalarda güvenli, görüş mesafesinin yüksek olduğu durumlarda ise güvenliğin yanısıra konforlu bir yaklaşma ve iniş yapılmasına imkan sağlar. ILS Sistemi Localizer, Glide Slope ve Marker serisinden (Dış marker ve Orta Marker, özel durumlarda da İç Marker) oluşan yaklaşma ve iniş için, uluslararası olarak kullanılan bir Seyrüsefer Yardımcısı`dır. Kule ve SSY cihazları odasına tesis edilen Remote Con trol (Uzaktan Kon trol) sistemi Localizer, Glide Slope ve Markerların uzaktan kon trolüne ve izlenmelerine imkan vermektedir.

Localizer ve Glide Slope`un çalışma prensibi, 90 Hz ve 150 Hz frekansları ile iki sinyal arasındaki modülasyon derinliği (DDM) farkının ölçülmesine dayanır. Bu seyrüsefer frekansları, doğru yaklaşma course `unu (DDM=0) ve belirtilen Glide Path açısını (DDM=0) bulmak için kullanılır.
 

1. LOCALİZER :

Havaya yayılan elek tronik sinyaller vasıtasıyla uçağın pist merkez hattı doğrultusunda yaklaşmasını ve tam olarak karşılamasını sağlar. (Yatay Kılavuzluk)

Localizer, VHF bandında, 108-112 MHz frekans aralığında çalışır, yatay bir rehber düzlem oluşturarak pilotun yaklaşık 30 km mesafede sağ/sol yaklaşma course`unu seçmesine olanak verir. Taşıyıcı çıkış gücü 5-15 W mertebelerindedir. Anten yayınları iki patern meydana getirecek şekildedir. Anten radyasyon paterni, rehber düzlemde 90 Hz ve 150 Hz`lik modülasyon frekansları için tamamen aynı genlikte oluşur. Localizer cihazını kullanarak inmekte olan uçağın solunda 90 Hz`lik modülasyon sinyali, sağında 150 Hz `lik modülasyon sinyali üstün olacaktır. Bu iki paternin birbirlerini kestikleri kısmında (pist merkez hattı doğrultusunda) bir course meydana gelir. Buna CENTRE LINE (CL / merkez hat çizgisi) yada LOCALİZER COURSE`u denir. Bu course içerisinde uçan bir uçak pist doğrultusunda yaklaşır ve uzaklaşır. Dış Marker istikametine doğru pist üzerinden geçerek uzanan Course`a FRONT COURSE ve tam tersi istikametine doğru uzanan Course`a BACK COURSE denir. Localizer vericileri 25 mile kadar güvenilir olarak sinyal yayınlar. Localizer Course`un kullanım açısı 3 derecedir. Pist merkez hattına göre 1.5 derece sağ ve 1.5 derece soldadır. ILS` in tanıtma işaretleri Localizer antenlerinden yayınlanır. İlk önce bir I harfini takiben 3 harfli mors kodu şeklindedir. (IANK gibi). Localizer antenlerinden ses yayını da yapılabilir, talimat ve malumatlar pilota iletilebilir.

LOC anteni merkez hattı uzantısı üzerine, pist sonundan itibaren 200-360 m ileriye yerleştirilir. LOC vericisi anten çevresine konumlandırılan shelter`ın içerisine monte edilir.


Localizer Antenleri
 

2. GLİDE PATH (SLOPE) :

Aynı şekilde havaya yayınlanan elek tronik sinyaller vasıtasıyla uçakların piste uygun süzülme açısında yaklaşmasını ve inişini sağlar. (Düşey Kılavuzluk)

Glide Slope, UHF bandında, 328-336 MHz frekans aralığında çalışır ve Glide Path düzlemini üretir. Glide Path, açısına bağlı olarak piste göre belirli bir yüksekliğe sahiptir.

Glide Path antenleri Localizer`lerde olduğu gibi altlı ve üstlü olmak üzere iki adet yayın paterni meydana getirir. Anten radyasyon paterni dünya yüzeyi ile etkileşim sonucu oluşur ve Glide Path düzleminin aşağısında 150 Hz modülasyon, yukarısında 90 Hz modülasyon sinyali üstündür. Glide path düzleminde, her iki modülasyon sinyali de aynı genliğe sahiptir. Bu iki paternin birbirlerini kestikleri yerlerde bir course daha meydana gelir. Her Glide Path vericisi beraber çalıştıkları Localizer frekansları ile eşleştirilmiştir. Pilot Localizer`a bağlandığında Glide Path`da otomatik olarak devreye girer.

İnmekte olan uçağın yaklaşma düzlemini gösteren hüzme, rehber düzlemin dikey course`u ile yatay glide path düzleminin kesişmesi ile şekillendirilir.

GS (Glade Slope) anteni pist merkez hattından ortalama 120-180 m mesafeye yerleştirilir. Glide Path için referans yüksekliği, pist threshold`undan yukarıya doğru ortalama 15 m olarak tespit edilmiştir. GS anten direği ve pist threshold`u arasındaki (286-344 m) uzaklık bölgesel koşullara bağlı olan süzülüş açısından ve threshold (Eşik) üzerindeki 15 m yükseklikten hesaplanır.

GS vericisi anten çevresinde kurulu bulunan shelter içerisine yerleştirilir.


Glide Path Anteni
 

3. MARKERLER :

Pist merkez hattı boyunca tesis edilen Marker`ler, ILS yaklaşması yapan uçaklara yaklaşma yolu üzerinde işaret vererek pilotun pist başına ne kadar mesafede olduğunu bildirir. ILS Sisteminde genellikle 2 ,özel durumlarda ise 3 marker istasyonu bulunur. Bu vericiler, aynı taşıyıcı frekansta (75 Mhz) yukarıya doğru dikey sinyal yayınlanır. Sürekli olarak değişen morse kodunda anahtarlanmış sinyaller ve farklı modülasyon frekansları tarafından biçimlendirilir.

Dış marker taşıyıcı frekansı 400 Hz ile modüle edilmiş ve kısa çizgi anahtarlamalıdır. Orta marker taşıyıcı frekansı 1300 Hz ile modüle edilmiş ve kısa çizgi-nokta anahtarlamalıdır. İç marker taşıyıcı frekansı 3000 Hz ile modüle edilmiş ve nokta anahtarlamalıdır.

Her bir marker huzmesi bir ortak anten huzmesi üzerinden dikey olarak yukarıya doğru 75 MHz taşıyıcı frekansı üzerinden özel bir kodda alınır.

Coğrafi koşullar veya diğer sebeplerle marker tesis edilememesi halinde; Glide Slope cihazı ile birlikte pist başına mesafe konusunda bilgi sağlamak üzere DME cihazı tesis edilebilir. ILS sisteminin uygun yaklaşma ve pist ışıklandırma cihazları ile desteklenmesi de esastır. Marker istasyonlarına ek olarak DME sistemleri kullanıldığında, değişik yerleşim alternatifleri vardır, örneğin;
 

  • GS anteni üzerine DME anteni (DME transponder`ı GS shelter`ı içerisinde),
  • LOC shelter`ı çatısı üzerinde DME anteni (DME transponder`ı LOC shelter`ı içerisinde),
  • DME transponder`ı ayrı bir shelter`da, DME anteni de onun çatısında,
  • DME transponder`ı ayrı bir shelter`da, DME anteni de ayrı bir direk üzerinde,


Pistte her iki doğrultudan da yaklaşmaya olanak sağladığı için, son iki konfigürasyon daha çok tercih edilir. Shelter (Cihaz Barınağı) pistin ortalarına doğru ve piste çok yakın yerleştirilir. Touchdown `un tamamen 0 m. `de olması için, touchdown ve DME yerleşimi arasındaki çalışma zamanı farkları daima ilave edilir.

İnner Marker ( İç Marker-IM)

Pist başından 75m ile 450m arasında tesis edilir.

Middle Marker (Orta Marker-MM)

Pist başından 900 m ile 1200m arasında optimum 1050m mesafeye tesis edilir. İnişte olan uçağın pilotuna önemli bir karar noktası olan bu mesafede bulunduğunu ikaz eder.

Outher Marker (Dış Marker-OM)

Pist başına Middle Markerden daha uzakta, iniş hazırlıklarının yapılması için gerekli pist başından 6500m ile 11100m arasında optimum 7200m` de özel bir mesafeye tesis edilir ve inişe başlayan uçağın pilotuna bu mesafede olduğunu ikaz eder.
 

ILS YAKLAŞMASI KATEGORİLERİ

ILS sistemi ile yapılan inişlerde minima diğer Seyrüsefer Yardımcı cihazlarına (VOR,DME,NDB) nazaran daha düşüktür (daha iyi).Categori I ILS sistemi ile yere nazaran 60 me tre, Categori II ILS sistemi ile yere nazaran 30 me tre iniş minimasına CAT III ILS sistemi ile minimasız bir inişe ulaşılabilmektedir.

Karar yüksekliği (DH/Decision Height) ve pist görüş mesafesi, (RVR/Runway Visual Range) açısından 3 tip ILS yaklaşması vardır.

CAT I : DH >60m (200ft) Visibility > 800m veya RVR > 550m

CAT II : 60m (200ft) > DH > 30m (100ft) RVR >350m

CAT III a : DH <30m (100ft) RVR >(200m)

b : DH <15m (50ft) 200m > RVR > 50m

c : DH Minimum yok RVR Minimum yok

ILS sisteminin bir havaalanına tesis edilebilmesi için havaalanı civarının topoğrafik yapısının uygun olması, gerek ILS sisteminden yeterli kalitede sinyal elde edilebilmesi, gerekse piste uygun açıda direk yaklaşma yapılabilmesi açısından önemlidir. Havaalanı civarındaki arazi yapısının uygun olması halinde ancak, ILS sistemi tesis edilerek fayda sağlanabilir.
 

ILS SİSTEMİ HASSAS VE KRİTİK SAHALARI

ILS Sistemi çalışma sistemi itibariyle en fazla arazi gereksinimi olan Seyrüsefer Yardımcısıdır. Bunun temel sebebi sinyalin, esas itibari ile Düzeltilmiş Sahada (BFA-Beam Forming Area) oluşmasıdır. Ayrıca Düzeltilmiş Saha haricinde civarda oluşan yapılaşmaların sebep olduğu yansımalar (multipath) da uçakta alıcısının yanılmasına sebeb olabilmektedir. Bu sebeple pist e trafında yapılacak her türlü yapılaşma kon trol altına alınmalıdır.

Localizer ve Glide Path cihazının temel arazi ihtiyacları Kritik ve Hassas olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Kritik ve Hassas sahaların boyutları Cihazın kategorisine, uçak boyutuna ve anten eleman sayısına göre değişmekle birlikte tipik olarak aşağıdaki şekilde belirlenmiştir:

Localizer Kritik ve Hassas Sahaları :



Glide Path kritik ve hassas sahaları :


 

MLS ( MICROWAVE LANDING SYSTEM)

ILS sisteminin geliştirilmiş olanıdır.Bu sistemin temel getirisi Hassas ve Kritik Saha ihtiyacının çok daha küçük boyutlarda olması ile pist e trafında oluşan yapılaşmaların sebep olacağı yansımalardan daha az etkilenmesidir. Bu sistem üzerinde halen çalışmalar sürmekte olup, gerek mevcut uçaklar üzerinde yeni düzenlemeler getirmesi, gerekse sistemin pahalı oluşu nedeniyle yaygınlaşamamıştır.

NDB ( Non DırectIonal Radıobeacon )

Günümüz Hava Seyrüseferinde yön belirlemeye yarayan cihazlardır. Çok hassas olmayan ve bu nedenle Hava Seyrüseferi açısından özellikle yaklaşma ve iniş sırasında limitlerin oldukça üzerinde hesaba katılan bir sistemdir. Temel olarak, bir orta dalga vericisi olarak görev yapar ve 285 kHz-525 kHz frekans bandında hizmet verirler.
 

KAPLAMA SAHASI

Kullanıcıların, hizmetine sunulan bir NDB cihazından faydalanabilmesi için, yayınların belirli bir bölgeye ulaştırılması gerekir. Yayınlar küresel olarak bütün uzay noktalarında belirli bir alan şiddetini oluşturmalıdırlar. Bunun için tavsiye edilen kaplama sahası, 46.3 km -278 km (25 NM-150 NM)`dir. Kullanılan yerin coğrafi yapısı, kullanım amacı (havaalanı, yol, locator) ve kullanılan frekansa göre kaplama sahası değişik özellikler gösterebilir. Bu kaplama sahası, yukarıda verilen kriterlere göre frekans tahsisi esnasında tahsisi yapan tarafından belirlenir.

Kullanım Yerleri NDB cihazları başlıca aşağıdaki amaçlar için kullanılır;
Yol olarak belirlenen yerlerde,
Havaalanları ve belirli bir yerleşim bölgesinin belirlenmesinde,
Belirli bir fiks bölgesini belirlemede,
ILS Marker istasyonlarının belirlenmesinde (Locator NDB)
 

TANITIM

Tüm Seyrüsefer Yardımcı cihazlarında olduğu gibi, yayın yapan bir NDB istasyonu kendini mutlaka tanıtır. Bir RF alınsa dahi, tanıtma işareti olmayan NDB yayınının aynı frekansta olsa bile kullanılmaması esastır. Tanıtma amacıyla mors alfabesi kullanılır. NDB cihazlarında tanıtım işareti; bulunulan yer, coğrafi bölge ismi vb. gibi isimlerden elde edilen kısa harf gruplarından oluşur. Tanıtma işaretinin hızının 7 kelime/dakika olması tavsiye edilmiş olup, frekansı 1020 Hz ± 50 Hz `dir.

Tanıtma işaretinin seçiminde, NDB cihazının kullanım yeri önemlidir. Yol ve yaklaşma hizmeti veren konumdaki NDB cihazlarının tanıtma işareti üç harften oluşan grupla, locator amaçlı ILS marker kullanımında ise iki harften oluşan ve dış markerden orta markere doğru devam eden harf grubundan oluşturulur.
 

EMİSYON TİPİ ve YAYIN KARAKTERİSTİĞİ

Tüm elek tromanyetik yayınlarla ilgili karakteristikler kısaltılmış kodlarla ifade edilir. Yayın karakteristiği veya emisyon tipi denilen husus taşıyıcı frekans üzerinde uzaya yayılan bilginin tabi tutulduğu modülasyon türünü ve şeklini verir. NDB cihazlarının yayın karakteristiği için, NON/A2A şeklinde bir notasyon kullanılır ve açıklaması aşağıdaki gibidir.

NON : OW no modulation

Modülasyonsuz taşıyıcı.

A2A : MCW double sideband keyed tone

Ton sinyali ile modüleli çift yan band.
 

ÇEVRE FAKTÖRLERİ

NDB cihazlarının orta dalga frekans bandında yayın yapması, bu bandın çevre faktörlerinden ve atmosfer şartlarından etkilenmesi nedeniyle, olumsuz etkilerle karşılaşılması kaçınılmazdır. Çok sık karşılaşılan etkiler aşağıda sıralanmıştır;

Çevredeki radyo istasyonlarından kaynaklanan radyo enterferansları, özellikle fil tresiz yayın yapan radyo istasyonları.

Yüksek seviyeli atmosferik gürültüler,

Yerel diğer şartlar.
 

ANTEN TİPLERİ

NDB cihazları muhtelif anten tipleri ile uyumlu çalışabilecek özelliktedir. Antenlerle uyumu temin etmek üzere, anten tuner üniteleri kullanılmaktadır. Orta dalga frekans bandında dalga boyunun oldukça fazla olması ve fiziki olarak bu büyüklükte bir anten yapılmasının pratikte faydası olmaması nedeniyle, mevcut anten boyuna ilaveten elek tr iki boy büyütülür. Bu amaçla da, genellikle kapasitif reaktansı yüksek antenler ve bobin devrelerinin değişken yapıldığı tuner devreleri kullanılır.

Kullanılan belli başlı anten tipleri aşağıda verilmiştir;

Mast Anten : Yerden izole edilmiş, orta boyutta çelikten mamul ve izole edilmiş taşıyıcılar vasıtasıyla ayakta durabilen anten tipidir. Düşük kaplamanın yeterli olduğu yerlerde kullanılır.

Fiberglass Mast Anten : Normal mast anten gibi dikine durabilen ancak ayakta durmak için bağlantı gerektirmeyen, diğer seyrüsefer istasyonlarının yayınlarını etkilememek amacıyla fiber esaslı malzemeden yapılmış antendir.

Sime trik T Anten : Genellikle yüksek kaplama istenilen yerlerde ve arazi yapısının uygun olduğu yerde kullanılır. Oldukça yüksek ve direkler arası olabildiğince açık yapılarak ortadan beslenir.
 

VOR ( VHF Omnirange Radio )

Günümüz hava trafik ağı, 108-118 MHz frekans aralığında çalışan ve 300 km `ye kadar ulaşım menziline sahip olan VOR ve DVOR istasyonları tarafından işaretlenir. VHF frekans bandında çok yönlü radyo yayını olarak bilinen VOR, uluslararası standartta orta ve kısa mesafe navigasyon (Seyrüsefer) cihazı olarak tanımlanır. Pilota manyetik kuzeye göre açı bilgisi sağlanması amacıyla kullanılır. Açı bilgisinin oluşumu ile ilgili bilgilere ayrıca değinilecektir.

Günümüz teknolojisine uygun olarak, VOR cihazlarının gelişimi devam etmektedir. Daha önce kullanılan standart tip VOR cihazları yerine artık tamamen proses/sentezör kon trollü cihazların üretimi yapılmaktadır. Bu cihazlarla kullanıcılara daha doğru ve güvenilir hizmet verilmekte, yer personelinin bakım işleri asgariye indirilmekte, arıza oranı azaltılmakta ve olabilecek arızaların teşhisinde çabukluk sağlanmaktadır.

VOR (Very high frequency Omnidirectional Radio range) ICAO tarafından tavsiye edilmiş ve kısa ve orta menzilli uçaklara rehberlik etmek üzere uluslararası kullanıma sunulmuş bir radyo seyrüsefer yardımcısıdır. Uzaktan kon trol edilebilir ve izlenebilir. DVOR radyo seyrüsefer yerleşimleri VOR radyo seyrüsefer yerleşimlerinin geliştirilmişidir ve geniş tabanlı anten sistemi Doppler etkisini kullanır, böylece oldukça doğru yatay sinyal sağlanabilir. DVOR radyo seyrüsefer yerleşimleri özellikle engebeli coğrafik durumlarda kullanılır. VOR metodunun prensibi, DVOR metodunun temeli olarak tanımlanabilir.
 

RADYO FREKANS BANDI

VOR yayınları VHF frekans bandında ve 108-118 MHz aralığında yapılır. Ancak, bu bandın 108-112 MHz `lik ilk bölümü localizer yayınları için tahsis edilmiş olup, genellikle VOR için tahsis edilmez. Frekans bandının çok dolu olması veya ihtiyaç anında, bu band içinden de VOR frekansı tahsisi yapılabilmektedir.
 

VOR PRENSİBİ

VOR taşıyıcısı, aralarında faz farkı bulunan iki adet audio sinyalinin modülesi ile elde edilir. Bu audio sinyalleri 30 Hz sinüsoidal işaretlerdir. Bunlardan bir tanesi referans, diğeri de değişken (variable) sinyal olarak adlandırılır. Dolayısıyla, referans sinyaline göre değişken fazdaki variable sinyalinin aralarındaki faz farkı uzayda açı bilgisini oluşturur. VOR sinyalini alan bir uçak, alıcısının karakteristiği nedeniyle bu iki sinyali demodülasyon sonucunda elde eder ve aralarındaki faz farkını görür, bu faz farkı da istasyona göre bulunduğu noktadaki açı bilgisidir. Bu açı bilgisinin manyetik kuzeye göre olduğunu tekrar belirtmekte fayda vardır.



Şekilde, manyetik kuzeye göre bulunan muhtelif konumlarda iki sinyal arasındaki faz farkı görülmektedir. Ancak, sinyallerin her ikisininde 30 Hz olması nedeniyle modülasyonlar esnasında ve işlemlerde, karışıklık meydana gelmemesi gerekmektedir. Bunun için, referans sinyali olarak adlandırılan sinyal 9960 Hz`lik bir alt taşıyıcı ile FM modülasyona tabi tutulur. Burada standart olarak ±480 Hz`lik sapma kullanılır. Frekans modülasyonu ile, 9960 Hz`lik taşıyıcının genliği sabit kalmak üzere, frekansının değiştirildiğini görürüz. Buna göre, 9960 Hz taşıyıcı frekansı FM modülasyonunda ve ±480 Hz sapma ile 9480-10440Hz arasında değişime uğrar. Referans sinyali omni directional antenden yayınlanır. Tabi bu arada, 30 Hz FM modüleli sinyalin taşıyıcı ile modüle edildiğini unutmamak gerekir. Bu sinyal ise, taşıyıcı ile genlik modülasyonuna tabi tutulmaktadır (BTGM Modülasyonu).

Değişken 30 Hz sinyalimiz ise, taşıyıcı ile AM modülasyonuna tabi tutularak iki yan band halinde çapraz dipollere beslenir. Bunlar ise, (+)(-) yönde 8 şeklinde dönen bir paterne sahiptirler. Sonuçta, VOR kompozit sinyali dediğimiz yayın şekli ve paterni elde edilir. Bu paternde bulunan işaretler;

Taşıyıcı (Carrier),
30 Hz AM modülasyonu,
9960 Hz ile FM modüle edilmiş ±480 Hz sapma,
AM modülasyonlu tanıtma işareti ve ses.
Eski tip VOR cihazlarında, bu patern mekanik olarak dönen bir dipol ile sağlanmaktaydı. Şimdi ise, antenlerin düzenlenmesi sonucunda elek tronik yolla elde edilmektedir.

Modüleli sinyale ilave olarak tanıtma işareti ilave edilir. 1020 Hz audio sinyali ve opsiyon olarak ATİS (Automatic Terminal Information Service) kullanımı için, voice girişi ile VOR yayını üzerinden 300-3000 Hz aralığındaki ses sinyalini de göndermek mümkündür.
 

KULLANIM YERLERİ

VOR cihazları hava trafik hizmetlerinde çeşitli amaçlarla kullanılırlar;
Yol ve kavşak noktalarında, (En-Route amaçlı Meydandan uzakta,dağ tipi)
Yaklaşma ve alçalma, bekleme amacı ile,

Yaklaşma ve alçalma amacı ile kullanılan VOR istasyonları, meydan civarında veya meydan içerisinde olabilirler. Meydan içinde belirli bir mesafe içerisinde bulunan VOR istasyonlarına on-airodrome çalışma denilir ve direk yaklaşma elde edilmesi amacıyla kullanılırlar. Bu tip VOR istasyonları Terminal VOR`u olarak da adlandırılabilirler.
 



Dağ Tipi VOR (Elazığ)


Terminal Tipi VOR (Çorlu)
TANITIM

VOR cihazlarında da, standart 1020 Hz ±50 Hz frekanslı tanıtma frekansı kullanılır. Tanıtma işareti bulunduğu bölge, coğrafi yer adı, meydan adı gibi yerlerden belirlenir. Genel olarak üç harften oluşan tanıtma grubu kullanılır. Yine tanıtma işaretinin hızı dakikada 7 kelimedir. Kullanılan harf grubu mors kodu ile yayımlanır.
 

ÇEVRE FAKTÖRLERİ

VOR yayınının VHF bandından yapılması nedeniyle karşılaşılan bazı problemler vardır. Bunlar;Yakın çevredeki enerji nakil hatları, çevre tel örgüsü, ağaç grupları ve binalardan oluşan manialar, şeklinde özetlenebilir. Genel olarak VOR cihazında 600 m yarıçaplı mesafe VOR hassas sahası olarak kabul edilir.Bu mesafe içerisindeki her türlü yapılaşma kon trol altına alınmalıdır.
 

ANTEN

VOR yayınlarını uzaya iletmek için, tüm verici cihazlarda olduğu gibi antene ihtiyaç vardır. Daha önceki ifadelerde bahsedildiği şekilde, çapraz beslenen dipoller ve omnidirectional antenlerden oluşan bir anten kombinasyonuna ihtiyaç vardır.
 

DOPPLER VOR (DVOR)

Çevre faktörlerinin oldukça kötü olduğu, ormanlık ve dağlık bölgeler ile yüksek gerilim hatlarının bulunduğu bölgelerde kullanılmak üzere dizayn edilmiş cihazlardır. Bu cihazlar, temelde standart VOR cihazlarının aynısı olup, VOR` dan ayıran özelliği variable sinyali tek bir çapraz dipol dizisinden yayınlanmaz. Merkezde bulunan omni anteninin e trafında daire şeklinde sıralanmış bulunan 36 veya 48 adet anten dizisinden oluşan ve oldukça pahalı olan anten sistemi kullanılır. Dolayısıyla, variable sinyalini bu antenlere besleyen özel bir dağılım düzeni de sisteme ilave edilmiştir.

Pilot uçağın VOR alıcısı üzerinden DVOR (VOR) radyo seyrüsefer yerleşimi tarafından sağlanan aşağıdaki bilgileri alır:

Yatay işaret, yani manyetik kuzey ve yer hüzmesi(uçak doğrultusu) çizgileri arasındaki açı.

Uçağın önceden seçilmiş course `un (pozisyon hattı) sağında mı, solunda mı, yoksa tamamen üzerinde mi olduğunu belirtir.

"from/to" gestergesi uçağın DVOR cihazına doğru mu, yoksa ondan uzağa mı uçtuğunu gösterir.

DVOR, 20 W veya 100 W güç ile dual yerleşim olarak değişebilir. DVOR, DVOR/DME istasyonu formunda DME ile veya DVORTAC istasyonu formunda TACAN ile birleştirilebilir. Uçağın pozisyonu, DVOR/DME istasyonu veya DVORTAC istasyonunun yerleştirilmesi ile tanımlanabilir.

DVOR yerleşimi, 10 feet yüksekliğindeki konteyner shelter içerisine monte edilerek sağlanabilir. DVOR anten sistemi, yüksekliği bölgesel koşullara bağlı değişen (isteğe bağlı olarak seçilen) bir kounturpua üzerine monte edilir.
 



Atatürk Hava Limanı DVOR


Antalya Hava Limanı DVOR
HAVACILARIN KULLANIMI

Uçaklardaki VOR alıcılarında şu bölümler vardır;

Frekans Seçici : Kullanılan frekansın seçilmesini sağlar.

Rota Seçici : Üç haneli bu kısımda, uçulacak açı değeri seçilir.

Hassasiyet Göstergesi : From/To malümatını verir.

Sapma Göstergesi : Seçilen açı (radyal) üzerinde olunup olunmadığını gösterir.

Ülkemiz hava sahasını kullanan tüm hava taşıtlarına güvenilir bir hava trafik hizmeti verilmesi amacıyla, hava sahasında bulunan tüm Uçuş Koridorları ile Havalimanlarına hizmet verecek Hava Seyrüsefer Yardımcı Sistemlerinin; Projelendirilmesi, Temin, Tesis ve Modernizasyonu ile mevcut SSY istasyonlarının Denetlenmesi Seyrüsefer Yardımcıları (Navigation Aids) Şube Müdürlüğünün sorumluluk alanına girmektedir.

Yukarıda tanımlanan faaliyetleri günün ve geleceğin koşullarına göre gerçekleştirebilmek için ICAO ve EUROCONTROL gibi kuruluşlar ile işbirliği yaparak, bunların belirlemiş olduğu Seyrüsefer Yardımcı Sistemleri ile ilgili tavsiye ve kurallara Ülkemizin adaptasyonunu sağlamak,

Görev sahası ile ilgili olarak bu kuruluşların düzenlemiş olduğu Toplantı, Kongre ve Workshoplarda Ülkemizi temsil etmek ile İdaremiz personelini geleceğin koşullarına hazırlanması amacıyla Seyrüsefer Yardımcıları ile ilgili olarak eğitim faaliyetleri düzenlemek de Seyrüsefer Yardımcıları (Navigation Aids) Şube Müdürlüğünün sorumluluk alanına girmektedir.

Hava Seyrüseferi için gerekli olan yön bulma ve iniş sistemleri olarak halen 4 sistem kullanılmaktadır :
1. DME : Distance Measurement Equipment (Mesafe Ölçüm Cihazı)
2. ILS : Insrument Landing System (Aletli İniş Sistemi)
3. NDB : Non Directional Radio Beacon (Yönlendirilmemiş Radyo Bikını)
4. VOR/DVOR: VHF Omnirange Radio (VHF Yön Bulma Cihazı)

Cihaz bazında ise 70 adet VOR/DVOR, 132 adet DME, 73 adet NDB ve 47 Havalimanında 65 adet ILS sistemi mevcuttur. SSY Şubesinin sorumluluk sahasına giren Seyrüsefer Yardımcı Sistemlerinin Teknik Detayları aşağıda belirtilmiştir:
 

SEYRÜSEFER YARDIMCI-SSY SİSTEMLERİ

(NAVIGATION AIDS)
DME ( DISTANCE MEASUREMENT EQUIPMENT )

Bir istasyona doğru uçan hava taşıtının o noktaya kadar olan mesafe bilgisi, bu cihazlar tarafından sağlanır. Bu sistem VOR, NDB ve ILS cihazlarına göre biraz daha farklıdır. Söz konusu üç cihazın sadece verici olmasına karşılık, bu cihazda hem alıcı hem verici özelliği vardır. Uçuş esnasında, uçakta bulunan bir interrogator (Sorgulayıcı) vasıtasıyla gönderilen sinyaller DME alıcısına gelir. DME alıcısına gelen sinyaller işleme tabi tutularak tekrar geriye gönderilir. Uçak transponder`ı DME cihazının karşılığı gibi çalıştığı için, yerden aldığı sinyali değerlendirir ve aradaki gidiş-dönüş zamanından mesafe bilgisini çıkarır. Bu kadar karmaşık işlem sonucunda, pilot sadece önündeki displayde Nautical Mile-NM cinsinden mesafeyi okur.


 

RADYO FREKANS BANDI

DME cihazları oldukça yüksek frekanslarda çalışırlar. Bu cihazlar için tahsis edilen frekans bandı 960-1215 MHz aralığıdır. Bu aralıkta 252 (126X+126Y) frekans kullanımı mevcut olup, bunlar kanal numaraları olarak adlandırılırlar. DME cihazlarının frekansları diğer seyrüsefer cihazlarının frekansları gibi açık olarak kullanılmazlar ve bu kanal numaraları ile kullanılırlar, verilen bir kanal numarasından hem alma hem de gönderme frekansları ile ileride göreceğimiz karakteristik ifadesi beraber kullanılır. DME kanal frekanslarının tamamı VHF bandındaki VOR/LOC frekanslarına karşılık gelir. Pilotun alıcısında VOR/LOC frekansını seçmesi ile birlikte DME kanalı otomatikman seçilir.
 

KULLANIM YERLERİ

DME cihazları bulundukları noktaya göre mesafe bilgisi verdiklerinden, kullanıcılara çeşitli malumatları veren istasyonlarda çalıştırılırlar. Böylece, bu malumatları alan kullanıcı malumatı aldığı istasyona olan mesafesini öğrenir. Bu amaçla, DME cihazları genel olarak VOR, ILS sistemleri ile birlikte kullanılırlar. VOR istasyonlarında müsait ise VOR anteninin hemen üzerine, değilse çok yakınına konulur. ILS sistemlerinde ise, genellikle G/P istasyonuna konulur.
 

TANITIM

Daha önce anlatılanlar gibi belirli bir tanıtma işareti gönderilir ve hızı standart 7 kelime/dakika`dır. Ancak tanıtma işareti 1350 pals çiftinden oluşmaktadır.
 

EMİSYON TİPİ

DME cihazının sinyallerine ait emisyon tipi PON ile ifade edilir ve anlamı (Unmodulated Sequence of Pulses) modülesiz pals dizini şeklindedir.
 

ANTEN TİPİ

Omnidirectional yayın yapan dipol dizilerinden oluşan bir anten yapısı vardır.
 

ILS (INSTRUMENT LANDING SYSTEM)

Aletli iniş sistemi olarak tanımlanan ILS sistemi, yatay ve düşey olarak uçağa kılavuzluk görevi yaparak, uçağın piste otomatik olarak inmesini sağlar. Özellikle bulut tavanının düşük, görüşün kısıtlı olduğu sisli, yağmurlu ve karlı havalarda güvenli, görüş mesafesinin yüksek olduğu durumlarda ise güvenliğin yanısıra konforlu bir yaklaşma ve iniş yapılmasına imkan sağlar. ILS Sistemi Localizer, Glide Slope ve Marker serisinden (Dış marker ve Orta Marker, özel durumlarda da İç Marker) oluşan yaklaşma ve iniş için, uluslararası olarak kullanılan bir Seyrüsefer Yardımcısı`dır. Kule ve SSY cihazları odasına tesis edilen Remote Con trol (Uzaktan Kon trol) sistemi Localizer, Glide Slope ve Markerların uzaktan kon trolüne ve izlenmelerine imkan vermektedir.

Localizer ve Glide Slope`un çalışma prensibi, 90 Hz ve 150 Hz frekansları ile iki sinyal arasındaki modülasyon derinliği (DDM) farkının ölçülmesine dayanır. Bu seyrüsefer frekansları, doğru yaklaşma course `unu (DDM=0) ve belirtilen Glide Path açısını (DDM=0) bulmak için kullanılır.
 

1. LOCALİZER :

Havaya yayılan elek tronik sinyaller vasıtasıyla uçağın pist merkez hattı doğrultusunda yaklaşmasını ve tam olarak karşılamasını sağlar. (Yatay Kılavuzluk)

Localizer, VHF bandında, 108-112 MHz frekans aralığında çalışır, yatay bir rehber düzlem oluşturarak pilotun yaklaşık 30 km mesafede sağ/sol yaklaşma course`unu seçmesine olanak verir. Taşıyıcı çıkış gücü 5-15 W mertebelerindedir. Anten yayınları iki patern meydana getirecek şekildedir. Anten radyasyon paterni, rehber düzlemde 90 Hz ve 150 Hz`lik modülasyon frekansları için tamamen aynı genlikte oluşur. Localizer cihazını kullanarak inmekte olan uçağın solunda 90 Hz`lik modülasyon sinyali, sağında 150 Hz `lik modülasyon sinyali üstün olacaktır. Bu iki paternin birbirlerini kestikleri kısmında (pist merkez hattı doğrultusunda) bir course meydana gelir. Buna CENTRE LINE (CL / merkez hat çizgisi) yada LOCALİZER COURSE`u denir. Bu course içerisinde uçan bir uçak pist doğrultusunda yaklaşır ve uzaklaşır. Dış Marker istikametine doğru pist üzerinden geçerek uzanan Course`a FRONT COURSE ve tam tersi istikametine doğru uzanan Course`a BACK COURSE denir. Localizer vericileri 25 mile kadar güvenilir olarak sinyal yayınlar. Localizer Course`un kullanım açısı 3 derecedir. Pist merkez hattına göre 1.5 derece sağ ve 1.5 derece soldadır. ILS` in tanıtma işaretleri Localizer antenlerinden yayınlanır. İlk önce bir I harfini takiben 3 harfli mors kodu şeklindedir. (IANK gibi). Localizer antenlerinden ses yayını da yapılabilir, talimat ve malumatlar pilota iletilebilir.

LOC anteni merkez hattı uzantısı üzerine, pist sonundan itibaren 200-360 m ileriye yerleştirilir. LOC vericisi anten çevresine konumlandırılan shelter`ın içerisine monte edilir.


Localizer Antenleri
 

2. GLİDE PATH (SLOPE) :

Aynı şekilde havaya yayınlanan elek tronik sinyaller vasıtasıyla uçakların piste uygun süzülme açısında yaklaşmasını ve inişini sağlar. (Düşey Kılavuzluk)

Glide Slope, UHF bandında, 328-336 MHz frekans aralığında çalışır ve Glide Path düzlemini üretir. Glide Path, açısına bağlı olarak piste göre belirli bir yüksekliğe sahiptir.

Glide Path antenleri Localizer`lerde olduğu gibi altlı ve üstlü olmak üzere iki adet yayın paterni meydana getirir. Anten radyasyon paterni dünya yüzeyi ile etkileşim sonucu oluşur ve Glide Path düzleminin aşağısında 150 Hz modülasyon, yukarısında 90 Hz modülasyon sinyali üstündür. Glide path düzleminde, her iki modülasyon sinyali de aynı genliğe sahiptir. Bu iki paternin birbirlerini kestikleri yerlerde bir course daha meydana gelir. Her Glide Path vericisi beraber çalıştıkları Localizer frekansları ile eşleştirilmiştir. Pilot Localizer`a bağlandığında Glide Path`da otomatik olarak devreye girer.

İnmekte olan uçağın yaklaşma düzlemini gösteren hüzme, rehber düzlemin dikey course`u ile yatay glide path düzleminin kesişmesi ile şekillendirilir.

GS (Glade Slope) anteni pist merkez hattından ortalama 120-180 m mesafeye yerleştirilir. Glide Path için referans yüksekliği, pist threshold`undan yukarıya doğru ortalama 15 m olarak tespit edilmiştir. GS anten direği ve pist threshold`u arasındaki (286-344 m) uzaklık bölgesel koşullara bağlı olan süzülüş açısından ve threshold (Eşik) üzerindeki 15 m yükseklikten hesaplanır.

GS vericisi anten çevresinde kurulu bulunan shelter içerisine yerleştirilir.


Glide Path Anteni
 

3. MARKERLER :

Pist merkez hattı boyunca tesis edilen Marker`ler, ILS yaklaşması yapan uçaklara yaklaşma yolu üzerinde işaret vererek pilotun pist başına ne kadar mesafede olduğunu bildirir. ILS Sisteminde genellikle 2 ,özel durumlarda ise 3 marker istasyonu bulunur. Bu vericiler, aynı taşıyıcı frekansta (75 Mhz) yukarıya doğru dikey sinyal yayınlanır. Sürekli olarak değişen morse kodunda anahtarlanmış sinyaller ve farklı modülasyon frekansları tarafından biçimlendirilir.

Dış marker taşıyıcı frekansı 400 Hz ile modüle edilmiş ve kısa çizgi anahtarlamalıdır. Orta marker taşıyıcı frekansı 1300 Hz ile modüle edilmiş ve kısa çizgi-nokta anahtarlamalıdır. İç marker taşıyıcı frekansı 3000 Hz ile modüle edilmiş ve nokta anahtarlamalıdır.

Her bir marker huzmesi bir ortak anten huzmesi üzerinden dikey olarak yukarıya doğru 75 MHz taşıyıcı frekansı üzerinden özel bir kodda alınır.

Coğrafi koşullar veya diğer sebeplerle marker tesis edilememesi halinde; Glide Slope cihazı ile birlikte pist başına mesafe konusunda bilgi sağlamak üzere DME cihazı tesis edilebilir. ILS sisteminin uygun yaklaşma ve pist ışıklandırma cihazları ile desteklenmesi de esastır. Marker istasyonlarına ek olarak DME sistemleri kullanıldığında, değişik yerleşim alternatifleri vardır, örneğin;
 

  • GS anteni üzerine DME anteni (DME transponder`ı GS shelter`ı içerisinde),
  • LOC shelter`ı çatısı üzerinde DME anteni (DME transponder`ı LOC shelter`ı içerisinde),
  • DME transponder`ı ayrı bir shelter`da, DME anteni de onun çatısında,
  • DME transponder`ı ayrı bir shelter`da, DME anteni de ayrı bir direk üzerinde,


Pistte her iki doğrultudan da yaklaşmaya olanak sağladığı için, son iki konfigürasyon daha çok tercih edilir. Shelter (Cihaz Barınağı) pistin ortalarına doğru ve piste çok yakın yerleştirilir. Touchdown `un tamamen 0 m. `de olması için, touchdown ve DME yerleşimi arasındaki çalışma zamanı farkları daima ilave edilir.

İnner Marker ( İç Marker-IM)

Pist başından 75m ile 450m arasında tesis edilir.

Middle Marker (Orta Marker-MM)

Pist başından 900 m ile 1200m arasında optimum 1050m mesafeye tesis edilir. İnişte olan uçağın pilotuna önemli bir karar noktası olan bu mesafede bulunduğunu ikaz eder.

Outher Marker (Dış Marker-OM)

Pist başına Middle Markerden daha uzakta, iniş hazırlıklarının yapılması için gerekli pist başından 6500m ile 11100m arasında optimum 7200m` de özel bir mesafeye tesis edilir ve inişe başlayan uçağın pilotuna bu mesafede olduğunu ikaz eder.
 

ILS YAKLAŞMASI KATEGORİLERİ

ILS sistemi ile yapılan inişlerde minima diğer Seyrüsefer Yardımcı cihazlarına (VOR,DME,NDB) nazaran daha düşüktür (daha iyi).Categori I ILS sistemi ile yere nazaran 60 me tre, Categori II ILS sistemi ile yere nazaran 30 me tre iniş minimasına CAT III ILS sistemi ile minimasız bir inişe ulaşılabilmektedir.

Karar yüksekliği (DH/Decision Height) ve pist görüş mesafesi, (RVR/Runway Visual Range) açısından 3 tip ILS yaklaşması vardır.

CAT I : DH >60m (200ft) Visibility > 800m veya RVR > 550m

CAT II : 60m (200ft) > DH > 30m (100ft) RVR >350m

CAT III a : DH <30m (100ft) RVR >(200m)

b : DH <15m (50ft) 200m > RVR > 50m

c : DH Minimum yok RVR Minimum yok

ILS sisteminin bir havaalanına tesis edilebilmesi için havaalanı civarının topoğrafik yapısının uygun olması, gerek ILS sisteminden yeterli kalitede sinyal elde edilebilmesi, gerekse piste uygun açıda direk yaklaşma yapılabilmesi açısından önemlidir. Havaalanı civarındaki arazi yapısının uygun olması halinde ancak, ILS sistemi tesis edilerek fayda sağlanabilir.
 

ILS SİSTEMİ HASSAS VE KRİTİK SAHALARI

ILS Sistemi çalışma sistemi itibariyle en fazla arazi gereksinimi olan Seyrüsefer Yardımcısıdır. Bunun temel sebebi sinyalin, esas itibari ile Düzeltilmiş Sahada (BFA-Beam Forming Area) oluşmasıdır. Ayrıca Düzeltilmiş Saha haricinde civarda oluşan yapılaşmaların sebep olduğu yansımalar (multipath) da uçakta alıcısının yanılmasına sebeb olabilmektedir. Bu sebeple pist e trafında yapılacak her türlü yapılaşma kon trol altına alınmalıdır.

Localizer ve Glide Path cihazının temel arazi ihtiyacları Kritik ve Hassas olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Kritik ve Hassas sahaların boyutları Cihazın kategorisine, uçak boyutuna ve anten eleman sayısına göre değişmekle birlikte tipik olarak aşağıdaki şekilde belirlenmiştir:

Localizer Kritik ve Hassas Sahaları :



Glide Path kritik ve hassas sahaları :


 

MLS ( MICROWAVE LANDING SYSTEM)

ILS sisteminin geliştirilmiş olanıdır.Bu sistemin temel getirisi Hassas ve Kritik Saha ihtiyacının çok daha küçük boyutlarda olması ile pist e trafında oluşan yapılaşmaların sebep olacağı yansımalardan daha az etkilenmesidir. Bu sistem üzerinde halen çalışmalar sürmekte olup, gerek mevcut uçaklar üzerinde yeni düzenlemeler getirmesi, gerekse sistemin pahalı oluşu nedeniyle yaygınlaşamamıştır.

NDB ( Non DırectIonal Radıobeacon )

Günümüz Hava Seyrüseferinde yön belirlemeye yarayan cihazlardır. Çok hassas olmayan ve bu nedenle Hava Seyrüseferi açısından özellikle yaklaşma ve iniş sırasında limitlerin oldukça üzerinde hesaba katılan bir sistemdir. Temel olarak, bir orta dalga vericisi olarak görev yapar ve 285 kHz-525 kHz frekans bandında hizmet verirler.
 

KAPLAMA SAHASI

Kullanıcıların, hizmetine sunulan bir NDB cihazından faydalanabilmesi için, yayınların belirli bir bölgeye ulaştırılması gerekir. Yayınlar küresel olarak bütün uzay noktalarında belirli bir alan şiddetini oluşturmalıdırlar. Bunun için tavsiye edilen kaplama sahası, 46.3 km -278 km (25 NM-150 NM)`dir. Kullanılan yerin coğrafi yapısı, kullanım amacı (havaalanı, yol, locator) ve kullanılan frekansa göre kaplama sahası değişik özellikler gösterebilir. Bu kaplama sahası, yukarıda verilen kriterlere göre frekans tahsisi esnasında tahsisi yapan tarafından belirlenir.

Kullanım Yerleri NDB cihazları başlıca aşağıdaki amaçlar için kullanılır;
Yol olarak belirlenen yerlerde,
Havaalanları ve belirli bir yerleşim bölgesinin belirlenmesinde,
Belirli bir fiks bölgesini belirlemede,
ILS Marker istasyonlarının belirlenmesinde (Locator NDB)
 

TANITIM

Tüm Seyrüsefer Yardımcı cihazlarında olduğu gibi, yayın yapan bir NDB istasyonu kendini mutlaka tanıtır. Bir RF alınsa dahi, tanıtma işareti olmayan NDB yayınının aynı frekansta olsa bile kullanılmaması esastır. Tanıtma amacıyla mors alfabesi kullanılır. NDB cihazlarında tanıtım işareti; bulunulan yer, coğrafi bölge ismi vb. gibi isimlerden elde edilen kısa harf gruplarından oluşur. Tanıtma işaretinin hızının 7 kelime/dakika olması tavsiye edilmiş olup, frekansı 1020 Hz ± 50 Hz `dir.

Tanıtma işaretinin seçiminde, NDB cihazının kullanım yeri önemlidir. Yol ve yaklaşma hizmeti veren konumdaki NDB cihazlarının tanıtma işareti üç harften oluşan grupla, locator amaçlı ILS marker kullanımında ise iki harften oluşan ve dış markerden orta markere doğru devam eden harf grubundan oluşturulur.
 

EMİSYON TİPİ ve YAYIN KARAKTERİSTİĞİ

Tüm elek tromanyetik yayınlarla ilgili karakteristikler kısaltılmış kodlarla ifade edilir. Yayın karakteristiği veya emisyon tipi denilen husus taşıyıcı frekans üzerinde uzaya yayılan bilginin tabi tutulduğu modülasyon türünü ve şeklini verir. NDB cihazlarının yayın karakteristiği için, NON/A2A şeklinde bir notasyon kullanılır ve açıklaması aşağıdaki gibidir.

NON : OW no modulation

Modülasyonsuz taşıyıcı.

A2A : MCW double sideband keyed tone

Ton sinyali ile modüleli çift yan band.
 

ÇEVRE FAKTÖRLERİ

NDB cihazlarının orta dalga frekans bandında yayın yapması, bu bandın çevre faktörlerinden ve atmosfer şartlarından etkilenmesi nedeniyle, olumsuz etkilerle karşılaşılması kaçınılmazdır. Çok sık karşılaşılan etkiler aşağıda sıralanmıştır;

Çevredeki radyo istasyonlarından kaynaklanan radyo enterferansları, özellikle fil tresiz yayın yapan radyo istasyonları.

Yüksek seviyeli atmosferik gürültüler,

Yerel diğer şartlar.
 

ANTEN TİPLERİ

NDB cihazları muhtelif anten tipleri ile uyumlu çalışabilecek özelliktedir. Antenlerle uyumu temin etmek üzere, anten tuner üniteleri kullanılmaktadır. Orta dalga frekans bandında dalga boyunun oldukça fazla olması ve fiziki olarak bu büyüklükte bir anten yapılmasının pratikte faydası olmaması nedeniyle, mevcut anten boyuna ilaveten elek tr iki boy büyütülür. Bu amaçla da, genellikle kapasitif reaktansı yüksek antenler ve bobin devrelerinin değişken yapıldığı tuner devreleri kullanılır.

Kullanılan belli başlı anten tipleri aşağıda verilmiştir;

Mast Anten : Yerden izole edilmiş, orta boyutta çelikten mamul ve izole edilmiş taşıyıcılar vasıtasıyla ayakta durabilen anten tipidir. Düşük kaplamanın yeterli olduğu yerlerde kullanılır.

Fiberglass Mast Anten : Normal mast anten gibi dikine durabilen ancak ayakta durmak için bağlantı gerektirmeyen, diğer seyrüsefer istasyonlarının yayınlarını etkilememek amacıyla fiber esaslı malzemeden yapılmış antendir.

Sime trik T Anten : Genellikle yüksek kaplama istenilen yerlerde ve arazi yapısının uygun olduğu yerde kullanılır. Oldukça yüksek ve direkler arası olabildiğince açık yapılarak ortadan beslenir.
 

VOR ( VHF Omnirange Radio )

Günümüz hava trafik ağı, 108-118 MHz frekans aralığında çalışan ve 300 km `ye kadar ulaşım menziline sahip olan VOR ve DVOR istasyonları tarafından işaretlenir. VHF frekans bandında çok yönlü radyo yayını olarak bilinen VOR, uluslararası standartta orta ve kısa mesafe navigasyon (Seyrüsefer) cihazı olarak tanımlanır. Pilota manyetik kuzeye göre açı bilgisi sağlanması amacıyla kullanılır. Açı bilgisinin oluşumu ile ilgili bilgilere ayrıca değinilecektir.

Günümüz teknolojisine uygun olarak, VOR cihazlarının gelişimi devam etmektedir. Daha önce kullanılan standart tip VOR cihazları yerine artık tamamen proses/sentezör kon trollü cihazların üretimi yapılmaktadır. Bu cihazlarla kullanıcılara daha doğru ve güvenilir hizmet verilmekte, yer personelinin bakım işleri asgariye indirilmekte, arıza oranı azaltılmakta ve olabilecek arızaların teşhisinde çabukluk sağlanmaktadır.

VOR (Very high frequency Omnidirectional Radio range) ICAO tarafından tavsiye edilmiş ve kısa ve orta menzilli uçaklara rehberlik etmek üzere uluslararası kullanıma sunulmuş bir radyo seyrüsefer yardımcısıdır. Uzaktan kon trol edilebilir ve izlenebilir. DVOR radyo seyrüsefer yerleşimleri VOR radyo seyrüsefer yerleşimlerinin geliştirilmişidir ve geniş tabanlı anten sistemi Doppler etkisini kullanır, böylece oldukça doğru yatay sinyal sağlanabilir. DVOR radyo seyrüsefer yerleşimleri özellikle engebeli coğrafik durumlarda kullanılır. VOR metodunun prensibi, DVOR metodunun temeli olarak tanımlanabilir.
 

RADYO FREKANS BANDI

VOR yayınları VHF frekans bandında ve 108-118 MHz aralığında yapılır. Ancak, bu bandın 108-112 MHz `lik ilk bölümü localizer yayınları için tahsis edilmiş olup, genellikle VOR için tahsis edilmez. Frekans bandının çok dolu olması veya ihtiyaç anında, bu band içinden de VOR frekansı tahsisi yapılabilmektedir.
 

VOR PRENSİBİ

VOR taşıyıcısı, aralarında faz farkı bulunan iki adet audio sinyalinin modülesi ile elde edilir. Bu audio sinyalleri 30 Hz sinüsoidal işaretlerdir. Bunlardan bir tanesi referans, diğeri de değişken (variable) sinyal olarak adlandırılır. Dolayısıyla, referans sinyaline göre değişken fazdaki variable sinyalinin aralarındaki faz farkı uzayda açı bilgisini oluşturur. VOR sinyalini alan bir uçak, alıcısının karakteristiği nedeniyle bu iki sinyali demodülasyon sonucunda elde eder ve aralarındaki faz farkını görür, bu faz farkı da istasyona göre bulunduğu noktadaki açı bilgisidir. Bu açı bilgisinin manyetik kuzeye göre olduğunu tekrar belirtmekte fayda vardır.



Şekilde, manyetik kuzeye göre bulunan muhtelif konumlarda iki sinyal arasındaki faz farkı görülmektedir. Ancak, sinyallerin her ikisininde 30 Hz olması nedeniyle modülasyonlar esnasında ve işlemlerde, karışıklık meydana gelmemesi gerekmektedir. Bunun için, referans sinyali olarak adlandırılan sinyal 9960 Hz`lik bir alt taşıyıcı ile FM modülasyona tabi tutulur. Burada standart olarak ±480 Hz`lik sapma kullanılır. Frekans modülasyonu ile, 9960 Hz`lik taşıyıcının genliği sabit kalmak üzere, frekansının değiştirildiğini görürüz. Buna göre, 9960 Hz taşıyıcı frekansı FM modülasyonunda ve ±480 Hz sapma ile 9480-10440Hz arasında değişime uğrar. Referans sinyali omni directional antenden yayınlanır. Tabi bu arada, 30 Hz FM modüleli sinyalin taşıyıcı ile modüle edildiğini unutmamak gerekir. Bu sinyal ise, taşıyıcı ile genlik modülasyonuna tabi tutulmaktadır (BTGM Modülasyonu).

Değişken 30 Hz sinyalimiz ise, taşıyıcı ile AM modülasyonuna tabi tutularak iki yan band halinde çapraz dipollere beslenir. Bunlar ise, (+)(-) yönde 8 şeklinde dönen bir paterne sahiptirler. Sonuçta, VOR kompozit sinyali dediğimiz yayın şekli ve paterni elde edilir. Bu paternde bulunan işaretler;

Taşıyıcı (Carrier),
30 Hz AM modülasyonu,
9960 Hz ile FM modüle edilmiş ±480 Hz sapma,
AM modülasyonlu tanıtma işareti ve ses.
Eski tip VOR cihazlarında, bu patern mekanik olarak dönen bir dipol ile sağlanmaktaydı. Şimdi ise, antenlerin düzenlenmesi sonucunda elek tronik yolla elde edilmektedir.

Modüleli sinyale ilave olarak tanıtma işareti ilave edilir. 1020 Hz audio sinyali ve opsiyon olarak ATİS (Automatic Terminal Information Service) kullanımı için, voice girişi ile VOR yayını üzerinden 300-3000 Hz aralığındaki ses sinyalini de göndermek mümkündür.
 

KULLANIM YERLERİ

VOR cihazları hava trafik hizmetlerinde çeşitli amaçlarla kullanılırlar;
Yol ve kavşak noktalarında, (En-Route amaçlı Meydandan uzakta,dağ tipi)
Yaklaşma ve alçalma, bekleme amacı ile,

Yaklaşma ve alçalma amacı ile kullanılan VOR istasyonları, meydan civarında veya meydan içerisinde olabilirler. Meydan içinde belirli bir mesafe içerisinde bulunan VOR istasyonlarına on-airodrome çalışma denilir ve direk yaklaşma elde edilmesi amacıyla kullanılırlar. Bu tip VOR istasyonları Terminal VOR`u olarak da adlandırılabilirler.
 



Dağ Tipi VOR (Elazığ)


Terminal Tipi VOR (Çorlu)
TANITIM

VOR cihazlarında da, standart 1020 Hz ±50 Hz frekanslı tanıtma frekansı kullanılır. Tanıtma işareti bulunduğu bölge, coğrafi yer adı, meydan adı gibi yerlerden belirlenir. Genel olarak üç harften oluşan tanıtma grubu kullanılır. Yine tanıtma işaretinin hızı dakikada 7 kelimedir. Kullanılan harf grubu mors kodu ile yayımlanır.
 

ÇEVRE FAKTÖRLERİ

VOR yayınının VHF bandından yapılması nedeniyle karşılaşılan bazı problemler vardır. Bunlar;Yakın çevredeki enerji nakil hatları, çevre tel örgüsü, ağaç grupları ve binalardan oluşan manialar, şeklinde özetlenebilir. Genel olarak VOR cihazında 600 m yarıçaplı mesafe VOR hassas sahası olarak kabul edilir.Bu mesafe içerisindeki her türlü yapılaşma kon trol altına alınmalıdır.
 

ANTEN

VOR yayınlarını uzaya iletmek için, tüm verici cihazlarda olduğu gibi antene ihtiyaç vardır. Daha önceki ifadelerde bahsedildiği şekilde, çapraz beslenen dipoller ve omnidirectional antenlerden oluşan bir anten kombinasyonuna ihtiyaç vardır.
 

DOPPLER VOR (DVOR)

Çevre faktörlerinin oldukça kötü olduğu, ormanlık ve dağlık bölgeler ile yüksek gerilim hatlarının bulunduğu bölgelerde kullanılmak üzere dizayn edilmiş cihazlardır. Bu cihazlar, temelde standart VOR cihazlarının aynısı olup, VOR` dan ayıran özelliği variable sinyali tek bir çapraz dipol dizisinden yayınlanmaz. Merkezde bulunan omni anteninin e trafında daire şeklinde sıralanmış bulunan 36 veya 48 adet anten dizisinden oluşan ve oldukça pahalı olan anten sistemi kullanılır. Dolayısıyla, variable sinyalini bu antenlere besleyen özel bir dağılım düzeni de sisteme ilave edilmiştir.

Pilot uçağın VOR alıcısı üzerinden DVOR (VOR) radyo seyrüsefer yerleşimi tarafından sağlanan aşağıdaki bilgileri alır:

Yatay işaret, yani manyetik kuzey ve yer hüzmesi(uçak doğrultusu) çizgileri arasındaki açı.

Uçağın önceden seçilmiş course `un (pozisyon hattı) sağında mı, solunda mı, yoksa tamamen üzerinde mi olduğunu belirtir.

"from/to" gestergesi uçağın DVOR cihazına doğru mu, yoksa ondan uzağa mı uçtuğunu gösterir.

DVOR, 20 W veya 100 W güç ile dual yerleşim olarak değişebilir. DVOR, DVOR/DME istasyonu formunda DME ile veya DVORTAC istasyonu formunda TACAN ile birleştirilebilir. Uçağın pozisyonu, DVOR/DME istasyonu veya DVORTAC istasyonunun yerleştirilmesi ile tanımlanabilir.

DVOR yerleşimi, 10 feet yüksekliğindeki konteyner shelter içerisine monte edilerek sağlanabilir. DVOR anten sistemi, yüksekliği bölgesel koşullara bağlı değişen (isteğe bağlı olarak seçilen) bir kounturpua üzerine monte edilir.
 



Atatürk Hava Limanı DVOR


Antalya Hava Limanı DVOR
HAVACILARIN KULLANIMI

Uçaklardaki VOR alıcılarında şu bölümler vardır;

Frekans Seçici : Kullanılan frekansın seçilmesini sağlar.

Rota Seçici : Üç haneli bu kısımda, uçulacak açı değeri seçilir.

Hassasiyet Göstergesi : From/To malümatını verir.

Sapma Göstergesi : Seçilen açı (radyal) üzerinde olunup olunmadığını gösterir.

Ülkemiz hava sahasını kullanan tüm hava taşıtlarına güvenilir bir hava trafik hizmeti verilmesi amacıyla, hava sahasında bulunan tüm Uçuş Koridorları ile Havalimanlarına hizmet verecek Hava Seyrüsefer Yardımcı Sistemlerinin; Projelendirilmesi, Temin, Tesis ve Modernizasyonu ile mevcut SSY istasyonlarının Denetlenmesi Seyrüsefer Yardımcıları (Navigation Aids) Şube Müdürlüğünün sorumluluk alanına girmektedir.


Yukarıda tanımlanan faaliyetleri günün ve geleceğin koşullarına göre gerçekleştirebilmek için ICAO ve EUROCONTROL gibi kuruluşlar ile işbirliği yaparak, bunların belirlemiş olduğu Seyrüsefer Yardımcı Sistemleri ile ilgili tavsiye ve kurallara Ülkemizin adaptasyonunu sağlamak,

Görev sahası ile ilgili olarak bu kuruluşların düzenlemiş olduğu Toplantı, Kongre ve Workshoplarda Ülkemizi temsil etmek ile İdaremiz personelini geleceğin koşullarına hazırlanması amacıyla Seyrüsefer Yardımcıları ile ilgili olarak eğitim faaliyetleri düzenlemek de Seyrüsefer Yardımcıları (Navigation Aids) Şube Müdürlüğünün sorumluluk alanına girmektedir.

Hava Seyrüseferi için gerekli olan yön bulma ve iniş sistemleri olarak halen 4 sistem kullanılmaktadır :
1. DME : Distance Measurement Equipment (Mesafe Ölçüm Cihazı)
2. ILS : Insrument Landing System (Aletli İniş Sistemi)
3. NDB : Non Directional Radio Beacon (Yönlendirilmemiş Radyo Bikını)
4. VOR/DVOR: VHF Omnirange Radio (VHF Yön Bulma Cihazı)

Cihaz bazında ise 70 adet VOR/DVOR, 132 adet DME, 73 adet NDB ve 47 Havalimanında 65 adet ILS sistemi mevcuttur. SSY Şubesinin sorumluluk sahasına giren Seyrüsefer Yardımcı Sistemlerinin Teknik Detayları aşağıda belirtilmiştir: